Białogard – Epitafium Faustussa Knigge

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Manierystyczne epitafium o wymiarach 400 x 250 x 21 cm wykonane po 1537 r. z malowanego i złoconego drewna pierwotnie w katedrze w Kołobrzegu, skąd ok. 1945 r. przeniesione do Białogardu, by, po niewielkich przeróbkach, pełnić rolę ołtarza.

OŁTARZ

Nastawa ołtarzowa architektoniczna trzyosiowa, jednokondygnacyjna na cokole i ze zwieńczeniem. Obrazy w kształcie prostokątów: w predelli leżących (od strony północnej: Samson walczący z lwem, Ukrzyżowanie, Jonasz wychodzący z paszczy wieloryba) oraz stojących, (w polu głównym – Zmartwychwstanie i w zwieńczeniu, gdzie na osi Wniebowstąpienie, a po bokach Madonna i Eklezja w półkoliście zamkniętych ramach).
Pole główne ujęte parami ¾ – kolumn korynckich o gładkich trzonach z maszkaronami i dekoracją kaboszonową ograniczoną w 1/3 wysokości opaską, ustawionych na wyłamanych ryzalitowo partiach cokołu. Między kolumnami, nad lwimi paszczami w kartuszach, wąskie nisze ujęte astragalem, zamknięte archiwoltą z kluczem na gzymsach odcinkowych, ozdobione taśmą z trzema rozetami na osi i muszlą w konsze, nad którymi pary akantowych liści a w boniowaniach promieniście pierścieniach pełnoplastyczne głowy ludzkie na długiej szyi z kryzą w wolutowych czapkach. Wąskie, roślinno-zwierzęce uszaki wraz z kolumnami wspierają belkowanie z rollwerkami od spodu i we fryzie na przemian z pionowymi modylionami z maskami, ozdobione kimationem jońskim, astragalem i kostkami.
Zwieńczenie ustawione na węższym od belkowania cokole. W bocznych osiach ramy w kształcie boniowanych, arkadowych, portali z konsolą w kluczu ujęte parami kolumn o formie odwróconych armat i nakryte gzymsem. Po bokach spływy wolutowe z głowami gryfów. Część środkowa wyższa, ujęta leżącymi na bocznych gzymsach wolutami o polu środkowym flankowanym 3/4- kolumnami jońskimi. Na belkowaniu trójkątny przyczółek z okiem Opatrzności. Na jego szczycie i skrajach bocznych części gałkowe wazony na wysokich, prostopadłościennych postumentach. Dekoracje złocone, całość jasnokremowa.

OBRAZ UKRZYŻOWANIE

Na dwóch poziomych deskach ze spągami, przy których otwory wcześniejszych umocowań. Kadrowana, panoramiczna kompozycja w perspektywie powietrznej. Głęboki pierwszy plan, to płaski szczyt Golgoty, zamknięty niemal symetrycznie po lewej podnoszącym się grzbietem wzniesienia i po prawej, grupą kobiet. Ich i jezdnych głowy, dłonie zmarłego oraz korona lewej partii murów Jerozolimy wyznaczają horyzont ukośnej perspektywy linearnej o polu zbiegu przy kobietach i za obrazem. Jej wykres podkreśla ustawienie krzyży. Lewy, bliski ukazany w części: zwrócone w prawo, ugięte nogi od połowy ud, z przybitymi stopami, prawa od spodu. Prawy w głębi: na skrzywionym poprzecznym ramieniu przewieszone, zgięte, przywiązane ręce łotra o pochylonej w prawo głowie okolonej długimi, pajęczynowymi włosami. Tułów wygięty, lewa noga zgięta kolanem do środka. Stopa przybita do kołka. Okryty od tyłu poszarpanym płaszczem, na biodrach opaska. Na środkowym, widocznym prawie w całości ukazany frontalnie niemal białej karnacji Chrystus o lekko uniesione głowie, z szeroką, zielonkawą twarzą. Wysokie czoło, oczy lekko otwarte pod prostymi brwiami, usta wydatne, okolone rzadkim zarostem. Włosy spływają za odstającymi uszami na ramiona. Duża korona cierniowa. Białe, przewiązane pośrodku perizonium, zwisa wzdłuż prawego uda. Ciała ukrzyżowanych: małe głowy, wąskie ramiona, szerokie biodra. Schematyczna, poprawna muskulatura. Krzyże z krzywych, sękatych bali.
Na prawo od krucyfiksu, nieco z tyłu realistycznie przedstawiony w 3/4 od lewej klęczący strzec z modlitewnie złożonymi dłońmi. Ubrany na czarno z kryzowym kołnierzem i mankietami. Kloszowy płaszcz z kołnierzem podbity futrem. Wysokie, łysiejące czoło. Krótkie włosy i długa, widlasta broda, siwe, ukośne brwi.
Na lewo od Chrystusa, w głębi, przed wzniesieniem, piaszczystą drogą wijącą się przy lewym jego biodrze podąża para pieszych. Pierwszy w płaszczu z kapturem wskazuje uniesioną prawicą krucyfiks ,drugi w zawoju na głowie zakrywa czerwoną szatą twarz. Przed nimi para konnych, ustawionych antytetycznie. Z prawej strony obrazu para żołnierzy w morionach na koniach zmierza ku miastu; obok pięć, dalej cztery postaci kobiece. Drugi plan kulisowo otwiera przestrzeń po prawej. Dwie dzielnice miejskie o cechach XVI – wiecznej architektury. W bliższej dominują zamek, kościół, okrągła w planie świątynia Salomona (elewacja z łukiem w ośli grzbiet) przy bramie. Dalsza ukazana nieco z góry z dwoma pasami murów. Za nią i po prawej pasma gór.

PREDELLA

W predelli ukazano scenę Ukrzyżowania. Pierwszy plan przedstawia płaski szczyt Golgoty zamknięty z jednej strony szczytem wzniesienia, a z drugiej grupą ludzi. Ich głowy, dłonie Faustussa Knigge oraz mury Jerozolimy wyznaczają linię horyzontu. Na dwóch bocznych krzyżach postacie łotrów (prawa pokazana tylko do poziomu ud), na środkowym ukazany Jezus  o prawie białej karnacji ciała z szeroką, zielonkawą twarzą. U jego stóp klęczy realistycznie przedstawiony starzec ubrany w czarny kloszowy płaszcz z dłońmi złożonymi do modlitwy.

Na zdjęciu obiektu wykonanym przed 1945 r. widoczna czarna tablica inskrypcyjna u dołu epitafium. Na tablicy można dostrzec zarys ok. 20 wersów tekstu.

Źródło:
P. Jaskanis, M. Zakrzewski, opis zabytku z karty ewidencyjnej zabytków ruchomych przechowywanej w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Szczecinie – Delegatura w Koszalinie
M. Wisłocki, Sztuka protestancka na Pomorzu 1535–1684, Szczecin 2005, s.214.

Posted under: Epitafia

Comments are closed.