Darłowo – Sarkofag księżnej Elżbiety z kościoła NMP

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Sarkofag w kształcie prostokątnej skrzyni, o pokrywie w formie trapezu. Na całej powierzchni ozdobiony motywami płaskorzeźbionymi,  rzeźbionymi i rytymi. Wsparty na ośmiu  nogach w formie lwich łap. Cztery z nich w narożach skrzyni, pozostałe dzielą symetrycznie boki na sześć równych pól. Poziome podziały narzucają płaskorzeźbione pasy, wzdłuż krawędzi, z motywem wici roślinnej. Pionowe podziały poprzez hermy kobiece. W powstałych dolnych polach symetryczne rzeźbione antaby w postaci głowy lwa. W centrum rzeźbiony krzyż z figurką Chrystysa. Całość opracowana bardzo starannie i proporcjonalnie. Detale wykonane z elementów cynowych, osobno odlewanych, następnie przylutowanych do podłoża.
Ściana w głowach to potoczone ze sobą dwie figury. U dołu prostokąt o lekko rozszerzającej się górze. Nad nim trapez, stanowiący wieko sarkofagu. Wsparta na nogach w postaci łap lwa, na krawędziach. W górze przechodzą w hermy kobiece, ujmujące dwa pasy ornamentu roślinnego wydzielają podziały poziome. W centrum w kolistych wieńcach laurowych dwa herby, przewiązane w górze i dole wstęgą. Tarcze herbowe o bardzo podobnym podziale pól tarczy, jak tarcze z drugiej strony sarkofagu. Tarcze herbowe są przypisane. Po stronie lewej herb Gryfitów, po prawej rodu Schlezwig-Holstein-Sondenburg. Całość otoczona ornamentem palmetowym. Górne pole pokryte analogiczną dekoracją palmety, na krawędziach główka putta. Pole wieka pokryte rytą inskrypcją, (majuskuła) :

PSAL 4 // ICH  LIEGE UND SCHLAFE // GANTZ MIT FRIEDEN DE[N] ALLEIN // DU HERR   HILFFEST MIR DAS ICH SICHER WOHNE

Gdy się położę, zasypiam spokojnie, bo Ty sam jeden, Panie, pozwalasz mi mieszkać bezpiecznie. Psalm IV, w. 9.

Biblia Tysiąclecia

Ściana w nogach to połączenie dwóch figur. U dołu prostokąt o lekko rozszerzającej się górze. Nad nim trapez, stanowiący wieko sarkofagu. Wsparta na nogach, w postaci łap lwa na krawędziach. W górze przechodzą w hermy kobiece, ujmujące krawędzie boczne. Dwa pasy ornamenty wici roślinnej wydzielają podziały poziome. Pole wieka pokryte ryta inskrypcja, majuskułą;

APOCA 2 // SEV GETREV BIS // IN DEN TODT SO WILL // ICH DIR DE KRONE DES LEBENS // GEBEN
Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci wieniec życia.
Objawienie św. Jana II w. 10

Biblia Tysiąclecia

Tarcza herbowa umieszczona jest w dolnej części ściany od strony „nóg”. W jednym medalionie dwie tarcze. Ujęte w owalnym wieńcu laurowym, przewiązanym po bokach. Tarcze herbowe, o lekko zaokrąglonej górze. Boki wcięte. Dół trójboczny, o ostrym zakończeniu.
Tarcza po stronie prawej: herb rodu Schlezwig-Holstein-Sondenburg. Pięciopolowa  tarcza, na która nałożony jest herb czteropolowy. Po przekątnej pola z ta sama sceną. Poziome pasy i krzyże. Duża tarcza herbowa z czterema motywami gryfów ukazanymi z profilu, w całości, aczkolwiek o różnicach w wyglądzie. W dolnym polu łabędź. Ponad tarczą trzy hełmy z klejnotami w zwieńczeniu. Od strony prawej: chorągwie, gryf i trzy pawie pióra. Całość ujęta w labry w formie stylizowanych liści z perełkowaniem.
Po stronie lewej herb rodu Gryfitów. Tarcza herbowa podzielona na dziewięć pól. Osiem z nich wypełniają profilowo ukazane gryfy. Herby umieszczone na poszczególnych polach tej dziewięciopolowej tarczy należy traktować jako herby ziemskie tych terytoriów, które wchodziły w skład ówczesnego księstwa pomorskiego. I tak: pole I — gryf szczeciński, II — gryf pomorski, III — gryf kaszubski, IV — gryf wendyjski, V — lew rugijski, VI– rybogryf uznamski, VII — gryf bardzki, VIII — krzyż i rozety hrabstwa Chockowa, IX — gryf z szachownicą wołogoski. W trzecim dolnym rzędzie, po środku, pole pokryte dwoma skrzyżowanymi listwami. Pomiędzy nimi cztery kwadraty. W zwieńczeniu trzy hełmy z klejnotami. Od strony prawej: trzy sękate kije, trzy pawie pióra oraz czapka w formie stożka. Dwa boczne hełmy to jednocześnie głowy obejmujących tarczę dwu „dzikich mężów”. Stojące postaci jedna ręka opierają się o tarczę. W drugiej zgiętej trzymają wysokie kopie. Frontalnie ukazane postaci są nagie. Na biodrach z opaskami z liści. U dołu wstęgi.
Inskrypcja  umieszczona   jest   na  wieku  sarkofagu, pierwsza  od góry. Poniżej   znajduje  się   krzyż   łaciński. Jego  górne  ramię   łączy się  bezpośrednio  z   tekstem. Wzdłuż   krawędzi   otacza  go  ornament palmety  i   perełkowania. W  górnych  narożach   putta   ze  skrzydeł karni. Inskrypcja  ujęta  w  kolisty  wieniec   laurowy. Od  dołu   i   z   góry przewiązany  wstęga. Wewnątrz   napis  majuskułą   :

PSALM 42 // WIE DER HIRSCH // SCHREIET NACH FRIS // CHEM WASER SO SCHREI // ET MEINE SEELE GOT  ZU DIR // MEINE SEELE DURSTET NACH // GOTT IETZ WERDE ICH // DAHIN // KOM[M]EN DAS SICH // GOTTES ANGESICHT  SC  // HAWE

Jak łania pragnie wody ze strumieni, tak dusza moja pragnie Ciebie, Boże!  Dusza moja pragnie Boga, Boga żywego:  kiedyż więc przyjdę i ujrzę oblicze Boże?
Psalm XLII, w. 2-3.

Biblia Tysiąclecia

Krucyfiks umieszczony jest na pokrywie sarkofagu, w centrum. Górne ramię łączy się z wieńcem inskrypcji. W zakończeniu wstążka z napisem: INRI. Ciało Chrystusa po środku. Ręce rozpostarte wzdłuż ramion krzyża. Głowa przechylona na prawą stronę. Pociągła twarz. Wystające kości policzkowe. Krótki zarost okala twarz. Długie włosy opadają na plecy. Na głowie korona cierniowa. Tors o zaznaczonej budowie anatomicznej. Napięte mięśnie brzucha. Wokół bioder przewiązane perizonium. Nogi lekko zgięte. Stopy jedna na drugiej. Wzdłuż dolnego ramienia krzyża inskrypcje.

Po stronie lewej tekst, majuskuła:
PHILIP I // CHRISTUS IST MEINE LEBEN STERBEN IS // MEIN GEWIN
Chrystus jest moim życiem, a śmierć moją korzyścią.
List św. Pawła do Filipian I, w. 21

JOHAN 1 // DAS BLUT IHESU CHRISTI DES SOHNS GOTTES // REINIGET UNS VON ALLEN UNSERN SUNDEN
Krew Jezusa Chrystusa, Syna Bożego oczyści nas ze wszystkich naszych grzechów.
Objawienie św. Jana I w. 5

Inskrypcja III umieszczona jest w dolnej części wieka sarkofagu, pod krucyfiksem, w kształcie prostokątnej płyty, wzdłuż krawędzi z ornamentem stylizowanych palmet. W dolnych narożnikach rzeźbione główki putt, ze skrzydełkami. Tekst napisany majuskułą :

VON GOTTES // GNADEN ELIZABETH // GEBORNE ZU SCHLEWSWIG // HOLSTEIN HERZOGIN // ZU STETTIN POM[M]ERN DER // CASSUBEN UND WENDEN // FURSTIN ZU RUGEN GREFIN // ZU GUTZKO FRAW DER // LANDE LAWENBURG UND BUTO // DES LEZTEN HERTZOGEN // ZU POM[M]ERN HERRN BOGISLAW // DES XIIII CHRIST MILDEN AN / DENCKENS HINTER BLIBENE // FRAU WITTIBE // IST GEBOREN ZU // SUNDENBURS A[NN]O 1580 // DEN 24 SEPTEMB UND // SEHLING VERSTORBEN / ZU RUGENWALT IN DE // RO WITTHUMB A[NN]O 1653 // DEN 21 DECEMBRIS // ZWISCHEN 0 UND 7 UHR // MORGENDS // IHRES ALTERS // 73 JAHR

W Bogu miłościwa Elżbieta z domu Schlezwig Holstein księżna; Pomorza Szczecińskiego, Kaszubów, Ziemi Wendyjskiej, księżna Rugii, Gryfii, Hrabina Chockowa, ziemi lęborskiej oraz bytowskiej, żona ostatniego zmarłemo panu Pomorza Bogusława XIV,  urodziła się w  Sondenburgu  roku pańskiego  1580, 24  września  i   zmarła  z błogosławieństwem  w  Darłowie 21 grudnia 1653 roku  pomiędzy godziną 0 i 7 rano, w wieku 73  lat.

Po trzy prostokątne płyciny umieszczone są z obu stron na wieku sarkofagu. Rozdzielone pasami, wypełnionymi główkami putt. Wzdłuż wewnętrznych krawędzi motyw stylizowanej palmety, perełkowanie i wypukła opaska. Cytaty z Biblii pisane są majuskułą.

Zaczynając od strony głowy:
W pierwszej płycinie:
TIM 2 // ICH HAB EINEN GUTEN KAMPF // GEKEMFET ICH HAB DEN LAUF VOL // LENDET ICH HAB GLAUBEN GEHALTEN // HINFORT IST MIR BEIGELEGET DE KRONE // DER GERECHTIGKEIT

W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem. Na ostatek odłożono dla mnie wieniec sprawiedliwości,

II list św. Pawła do Tymoteusza IV, w. 7 i 8

Biblia Tysiąclecia

W drugiej płycinie:
I TIM I // DAS IST IA GEWISLICH WARUM // EIN THEWR WERTHES WORT DAS // CHRISTUS IHESUS KOMMEN IST IN DE // WELT DIE SUNDER SEHLICH ZUMACHEN

Nauka to zasługująca na wiarę i godna całkowitego uznania, że Chrystus Jezus przyszedł na świat zbawić grzeszników

I list św. Pawła do Tymoteusza I, w.15

Biblia Tysiąclecia

W trzeciej płycinie:
PHIL 3 // UNSER WANDEL ABER IST IM HIM // MEL VON DANNEN WIR AUCH WARTEN DES // HEILNDS IHESU CHRISTI DES HERRN WEL // CHER UNSER NICHTIGEN LEIB VERKLEREN WIRT // DAS ER EHNLICH WERDE SEINEM // WER KLERTEN LEIBE.

Nasza bowiem ojczyzna jest w niebie. Stamtąd też jako Zbawcy wyczekujemy Pana naszego Jezusa Chrystusa, który przekształci nasze ciało poniżone, na podobne do swego chwalebnego ciała.

List św. Pawła do Filipian III, w. 20 i 21

Biblia Tysiąclecia

Zaczynając  od  strony  głowy.
W  pierwszej   płycinie:
TITIM 2 // UND WARTEN AUF DE SEHLIGE HOF // NUNG UND ERSCHEINUNG DER HERLIGKEIT // DES GROSSEN GOTTES UND UNSERS HEIL // ANDS IESU CHRISTI DER SICH SELBST VOR UNS // GEGEBEN HAT

Oczekując błogosławionej nadziei i objawienia się chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa, który wydał samego siebie za nas.

List  Św. Pawła  do Tytusa II, w. 13 i 14

Biblia Tysiąclecia

W drugiej płycinie:
APOCAL 14 // SEHLIG SINT DE TODTEN DEIN DE[N] // HERRN STERBEN VON NUHNAN IA // DER GEIST SPRICHT DAS SIE RUHEN VON // IHRER ER BEIT DEN IHR WERCKE FOLGEN // IHNEN NACH

Błogosławieni, którzy w Panu umierają – już teraz. Zaiste, mówi Duch, niech odpoczną od swoich mozołów, bo idą wraz z nimi ich czyny.

Objawienie św. Jana XIV, w. 13

Biblia Tysiąclecia

W  trzeciej   płycinie:
ACTOR 2 // MEIN FLEISCH WIRT RUHEN IN // DER HOFFNUNG DEN DU WIRST MEINE // SEELE NICHT IN DER HOLLELASEN AUCH // NICHT ZU GEBEN DAS DEIN HEILIGER DIE / VERWESUNG SEHE
Ciało moje odpocznie w nadziei; albowiem nie zostawisz duszy mojej w piekle a nie dasz świętemu twojemu oglądać skażenia.
Dzieje apostolskie II, w. 31?

Tłumaczenia tekstów: D. Horoszko

Źródło:

E. Horoszko, opis zabytku z kart ewidencyjnej zabytków ruchomych przechowywanej w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Szczecinie – Delegatura w Koszalinie.

Nota biograficzna księżnej Elżbiety opublikowana na stronie Muzeum w Darłowie

Posted under: Epitafia

Comments are closed.