Słupsk – Epitafium księżnej Anny von Croy

Epitafium Anny

  Epitafium Anny von Croy jest jednym z dwóch najpiękniejszych zabytków sztuki nagrobnej na Pomorzu Środkowym. Jest pamiątką po ostatniej przedstawicielce żeńskiej linii wymarłego w XVII w. rodu Gryfitów.
Księżna Anna urodzona w 1590 r.,  w 1619 roku wyszła za mąż za księcia Ernesta von Croy i Arschott, lecz małżeństwo jej przetrwało tylko nieco ponad rok. Na krótko przed śmiercią księcia, 26 sierpnia 1620 roku, urodził się ich jedyny syn – książę Ernest Bogusław. Po śmierci męża księżna wdowa mieszkała czas jakiś na zamku w Szczecinie, zaś w latach 1623-1660 – na zamku książęcym w Słupsku, gdzie też zmarła w dziewiątym dniu lipca 1660 roku. Pochowano ją w tamtejszym kościele zamkowym w krypcie pod ołtarzem.
Zdaniem J. Kriegseisena epitafium powstało w okresie przygotowań do pogrzebu księżnej Anny tj. ok. 1663 r. a według S. Szpilewskiego ok. roku 1680. Istnieje również pogląd, iż nagrobek Anny zamówił książę Ernest Bogusław razem ze swoim epitafium w roku 1682.  Autorstwo formy epitafium Stanisław Szpilewski przypisuje gdańskiemu rzeźbiarzowi Hansowi Casparowi Gockhellerowi natomiast autorem programu był z pewnością jedyny syn i spadkobierca księżnej Anny – Ernest Bogusław von Croy. Prof. Zygmunt Szultka podobnie jak dr F. Kugler w „Pommersche Kunstgeschichte” (Pomorska Historia Sztuki) z roku 1840, jest jednak zdania, że oba epitafia, księżnej Anny i jej syna księcia Ernesta Bogusława zostały wykonane prawdopodobnie w środowisku artystycznym Gdańska przez artystę z kręgu Andrzeja Schlütera.
Epitafium Księżnej Anny zawieszone zostało na północnej ścianie świątyni. Jest to tablica z czarnego marmuru, obramowana z obu stron dwiema skręconymi kolumnami. Na gzymsie, wieńczącym epitafijną tablicę ukazana jest postać księżnej (symbolizującej Miłosierdzie) siedzącej na krześle i wręczającej młodzieńcowi księgę, a starcowi jałmużnę. Jest to ukazanie jej dwóch najważniejszych cech – bogobojności i dobroci dla biednych. Marcin Wisłocki zauważa, iż  znajdujący się poniżej figury medalion z inskrypcją DEO OPT: MAX: odnosi się nie tylko do chęci zaznaczenia motywu fundacji epitafium, ale może być interpretowany jako typowo protestancki wyraz zdystansowania się od katolickiej nauki o roli dobrych uczynków w zbawieniu człowieka.
Z lewej strony sceny głównej znajduje się postać z krzyżem w lewej ręce i z księgą w prawej symbolizująca Wiarę Chrześcijańską i Łaskę Bożą. Po prawej stronie umieszczono postać ze złożonymi rękami  – personifikacja Nadziei Zbawienia i Wytrwałości.
U dołu tablicy znajduje się naturalnej wielkości figura Księżnej ułożona w pozie wiecznego spoczynku z rękami złożonymi na piersi i zwrócona przodem do patrzącego. Przedstawiona została w pełni realistycznie, bez upiększeń. Wzór tkaniny widoczny na sukni księżnej pokrywał się z wzorem tkaniny znalezionej w sarkofagu księżnej. Być może taka dokładność jest argumentem za wcześniejszą datą powstania dzieła wkrótce po pogrzebie
Po obu stronach znajdują się ozdobne uszaki, niosące dwa portrety: księżnej i jej syna księcia Ernesta Bogusława wykonane zapewne w czasach młodości obojga. Elementy figuralne i skrzydła wykonane są z alabastru.
W obecnym stanie zachowania epitafium pozbawione jest dodatkowych elementów ozdobnych widocznych na miedziorycie z 1775 r.
W roku 2006 przeprowadzono renowację obiektu.

Tekst

AETERNAE ac FOELICI MEMORIAE // CELSISS mae OPTIMAE PRINCIPIS // ANNAE DUCISS: SEDINI POMERANIAE, &c, &c, // NATA EST ANNO MDXC DIE III: MENS: VIII bris // NUPTA VERO A[NN]O. MDCIXX. MENS. VI tili //PRINCIPI ERNESTO DE CROY, EIUSQ // SINGULARI IN EUM & UNICUM CONIUGII SUI // FAUSTISSIMI ALIAS, SED ANNUI TANTUM PIGNUS // FIDE & CHARITATE // IN XXXX USQ ANNUM RARO EXEMPLO VIDUA // PRINCEPS MATRONA SI UNQVAM ALIA // PIA, PRUDENS, PLACIDA, MAGNANIMA, MUNIFICA // QVAE OMNIUM MAIORUM SUORUM // GRIPHICAE GENTIS // QVI POMERANIAM QVAQVA PATET AD ANNOS FERE DCC // REGIA MANU, VEL DUCALI IMPERIO //  SEMPER UT PATRIAE PATRES MODERATI SUNT // DOTES,VIRTUTES, GLORIAM, // VT EXPRESSIT, AEQVAVIT, SIC ET FINIT, //  DOMUS HUIUS OMNINO INCLYTAE // EHEV! ULTIMA. // CHRISTIANE ac PIE HAC IN ARCE OBIIT //  SUMMUM INGENTIS VIRTUTIS SUAE DESIDERIU[M] RELINQVENS // ANNO D[OMI]NI. MDCLX. DIE VII. MENS. IULII. // IPSA SEPTUAGENARIAE PROXIMA // ET HIC IN SPEM UNIVERSALIS RESURRECTIONIS // ET VITAE AETERNAE // MAXIMO CUM LUCTU, NEC MINORI CULTU // MATERNAE ac INCOMPARABILIS IN SE PIETATIS // DEPOSITA a FILIO UNICO // ERNESTO BOGISLAO DUCE CROYO & // S.ac. Rom: IMPER: PRINC: &

Wiecznej i łaskawej pamięci najdostojniejszej i najlepszej księżnej Anny1, Pani, władczyni Pomorza, etc. etc. Urodzona w roku 1590 dnia 3 sierpnia poślubiona zaś w roku 1619 w miesiącu czerwcu księciu Ernestowi de Croy2 i także osobliwie w nim jedynym małżonku swoim (będąc zresztą najszczęśliwszymi choć przez rok tylko) odnajdująca odpowiednie odwzajemnienie wierności i miłości, aż przez 40 lat będąc wyjątkowym przykładem  wdowy, księżnej, matrony, jak żadna inna pobożna, roztropna, łaskawa, wielkoduszna, szczodra – jak wszyscy jej przodkowie z rodu Gryfitów3 którzy posiadali ciągle Pomorze przez lat prawie 700 sprawując władzę na sposób królewski lub jako książęta, zawsze jako ojcowie ojczyzny będąc umiarkowani, dostatni, cnotliwi, sławni – z domu tego ginącego zupełnie niestety – ostatnia. Po chrześcijańsku tak pobożnie odeszła pozostawiając zespół wszystkich ogromnych swoich cnót – Roku Pańskiego 1660 dnia 7 miesiąca lipca, bliska lat siedemdziesięciu. I tu w nadziei powszechnego zmartwychwstania i życia wiecznego z największym żalem i nie mniejszym uwielbieniem dla nie mającej porównania miłości macierzyńskiej – złożona przez jedynego syna Ernesta Bogusława Croy4 etc. Świętego Rzymskiego Imperium księcia etc.

1. Anna von Croy i Arschott (1590-1660) córka księcia Bogusława XIII i Klary von Braunschweig-Lüneburg, córki księcia Brunszwiku, siostra ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV. 4 sierpnia 1619 r. poślubiła Ernesta księcia von Croy und Arschott, matka Ernesta Bogusława. Przebywała w Słupsku prawdopodobnie od 1635 r. Pochowana w kościele św. Jacka w Słupsku.
2. Ernest von Croy (zm. 1620) książę Chimay, baron Croy, władca Arschott,  książę Rzeszy Niemieckiej, uczestnik wojny 30-letniej, zmarł w obozie pod Oppenheim.
3. Gryfici – ród książęcy panujący na Pomorzu. Pierwszym historycznym władcą z tej dynastii był Warcisław I wymieniony w źródłach w 1124 r. Dynastia wymarła w XVII w. Ostatnim panującym na Pomorzu Gryfitą był Bogusław XIV zm. 1637.
4. Ernest Bogusław von Croy (1620-1684) jedyny syn Ernesta i Anny von Croy,  od 1665 r. namiestnik Pomorza Brandenburskiego, od 1670 r. namiestnik Prus Książęcych. Zmarł w Królewcu, pochowany w kościele św. Jacka w Słupsku.

Źródło:
1.Kriegseisen J., Epitafium Anny księżnej Croy und Arschott w dawnym kościele zamkowym w Słupsku. Datowanie i program treściowo-artystyczny,w: „Barok Historia-Literatura-Sztuka”, nr VII, Warszawa 2000.
2.Wisłocki M., Sztuka protestancka na Pomorzu 1535 – 1684, Szczecin 2005, s. 206.

 

Posted under: Epitafia, Słupsk

Comments are closed.