Słupsk – Sarkofag księżnej Anny von Croy

Epitafium Anny von Croy

 

Sarkofag księżnej Anny von Croy pierwotnie umieszczony był w krypcie kościoła pod wezwaniem św. Jacka (wczesniej do 1945 r. – św. Jana) w Słupsku. Po wydobyciu z krypty i konserwacji w latach 70-tych XX w. przeniesiony do Muzeum Pomorza Środkowego.

Sarkofag ma charakterystyczny kształt trumny lekko zwężającej się „w nogach”. W przekroju poprzecznym ma  formę symetrycznego, nieumiarowego sześcioboku. Zbudowany z blach cynowych mieścił drewnianą trumnę. Do wszystkich boków i krawędzi przylutowane są cynowe elementy bogatej, półplastycznej dekoracji wykonanej techniką odlewu. Sarkofag zachowały naturalny srebrzysty kolor metalu, miejscami widoczne są uszkodzenia mechaniczne oraz chemiczne.
Wymiary sarkofagu Anny: długość — 2,05 m, szerokość „w głowach” — 90 cm szer., „w nogach'” — 70 cm, wysokość „w głowach'” — 95 cm, wysokość „w nogach” — 80 cm. Wymiary sarkofagu Ernesta Bogusława: długość — 2,15 m, szerokość „w głowach” — 100 cm, szerokość „w nogach” — 75 cm, wysokość „w głowach” — 105 cm, wysokość „w nogach — 95 cm.
Sarkofag spoczywa na sześciu pełnoplastycznych, wysuniętych do przodu gryfach, umieszczonych w narożnikach i w połowie dłuższych boków. Na grzbietach gryfów wspierają się półkolumny oplecione winną latoroślą z gronami. W miejscu kapiteli znajdują się główki aniołków. Półkolumny dzielą oba boki na pola, w którym umieszczona jest dekoracja heraldyczna.                                                                                        ;
Na krótszym boku skrzyni — „w głowach” — umieszczono dziewięciopolową tarczę herbową Pomorza zwieńczoną koroną książęcą trzymają przez stojące po bokach heraldyczne, brodate postacie „dzikich mężów” w przepaskach z liści na biodrach i w wieńcach na głowach. Postacie te szczególnie często występują w heraldyce pomorskiej.
Herby umieszczone na poszczególnych polach tej dziewięciopolowej tarczy należy traktować jako herby ziemskie tych terytoriów, które wchodziły w skład ówczesnego księstwa pomorskiego. I tak: pole I — gryf szczeciński, II — gryf pomorski, III — gryf kaszubski, IV — gryf wendyjski, V — lew rugijski, VI– rybogryf uznamski, VII — gryf bardzki, VIII — krzyż i rozety hrabstwa Chockowa, IX — gryf z szachownicą wołogoski.
Górną część płaszczyzny  krótszego boku — ,,w nogach” — zajmuje prosty kartusz o zwiniętych brzegach z napisem:

EZECH: CAP XXXVII. V: 12.13. // SO SPRICHT DER HERR HERR, SIE =// HE, ICH WIL EWRE GRABER AUFF THUN // UNDT WIL EUCH MEIN VOLCK AUS DEN // SELBEN HERAUS HOLEN, UNDT EUCH INS // LANDT ISRAEL BRINGEN, UNDT SOLT ER = // FAHREN DAS ICH DER HERR BIN. WAN // ICH EWRE GRABER GEOFFNET, UNDT // EUCH MEIN VOLCK AUS DENSELBEN // BRACHT HABE.

Księga Ezechiela, rozdział 37, wiersz 12 i 13.
Tak mówi Wszechmocny Pan: Oto Ja otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój, i wprowadzę Was do ziemi izraelskiej.
I poznacie,, że ja jestem Pan, gdy otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów , ludu mój.

Poniżej, na poduszce ozdobionej w rogach frędzlami umieszczona jest trupia czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami.
Dłuższe boki skrzyni sarkofagu podzielone są na dwa pola stojącymi w środku półkolumnami. Pola te ozdobione są dekoracją heraldyczną.
Na boku prawym — „przy głowach” — w wieńcu o nieco nieregularnym spłaszczonym kształcie, zbudowanym z liści palmowych układających się z dołu do góry od umieszczonej u dołu skrzyżowanej opaski, znajduje się jakby wciśnięta, sześciopolowa tarcza herbowa zwieńczona koroną książęcą.
Wieniec trzymany jest przez dwa stojące po bokach gryfy. U dołu pod gryfami i wieńcem znajduje się wąska wstęga o zwiniętych końcach z napisem:

FURSTL:  HAUS.  STETTIN.  POMMERN.
Książęcy dom Pomorza Szczecińskiego

Układ pól tego herbu jest następujący: w środku ra małej tarczce (pole I) — lew rugijski, na polu II — gryf szczeciński, na polu III — gryf pomorski, na polu IV — gryf bardzki, na polu V — gryf kaszubski, na polu VI — krzyż hrabstwa Chockowa. Jest to herb ojca zmarłej, a więc księcia Bogusława XIII. Znane są jednak inne wizerunki jego herbu. Bogusław XIII używał pieczęci z pomorskim herbem dziewięciopolowym, który występuje również na jego sarkofagu w Szczecinie. Tak więc opisany tutaj herb sześciopolowy jest nietypowy. Nie był on również używany na pieczęciach innych książąt pomorskich.
Brak pól z herbami wołogoskim, wendyjskim i uznamskim może wynikać z określonych podziałów terytorialnych, jakie miały miejsce za życia tego księcia. Bogusław XIII zrzekł się panowania nad podzielonym w tym czasie Pomorzem (wołogoskie i szczecińskie), nad którymi rządy objęli jego bracia — Ernest Ludwik i Jan Fryderyk, a zadowolił się okręgiem Barda i Nowopola na zachód od Odry. Dopiero w roku 1597, po śmierci Ernesta Ludwika, objął rządy w księstwie wołogoskim a po śmierci Barnima XII w roku 1603 w księstwie szczecińskim. Bogusław XIII zmarł 7 marca 1606 r. Nie tłumaczy to jednak w pełni tak zasadniczych zmian w herbie.
Obok, na tym samym boku, w polu „przy nogach” umieszczona jest w wieńcu trzymanym przez lwy, zwieńczona mitrą książęcą, pięciopolowa tarcza herbowa. U dołu na wstędze napis:

CHUR FURSTL: HAUS SACHSEN.
Książęcy dom Sachsen

Jest to herb córki elektora saskiego — księżnej Marii, matki Bogusława XIII a więc babki księżnej Anny.
Analogiczny układ występuje na obu polach lewego boku sarkofagu.
Na polu „przy głowach” — w wieńcu trzymanym przez lwy umieszczona jest, zwieńczona książęcą koroną, pięciopolowa tarcza herbowa. U dołu, na wstędze napis:

FURSTL: HAUS BRUNSWIEG LUNEBURG
Książęcy dom Brunswieg Luneburg

Jest to herb księżniczki Klary — matki Anny.
Na polu „przy nogach” — w wieńcu trzymanym przez lwa z lewej strony i gryfa z prawej, umieszczona jest, zwieńczona mitrą książęcą, czteropolowa tarcza herbowa. U dołu na wstędze napis:

FURSTL: HAUS SACHSEN LAVENBURG
Książęcy dom Sachsen Lavenburg

Jest to herb księżnej Klary — babki Anny ze strony matki.
Ten sam zestaw herbów, wykonanych haftem, znajdował się przed II wojną światową w kościele zamkowym, obok epitafium Anny. Ostatnio tablice te zostały odnalezione i znajdują się w zbiorach Muzeum Pomorza Środkowego. Uderza w nich duże podobieństwo do tarcz na sarkofagu, nie tylko samych wizerunków na herbach, ale również wieńców,  napisów.
Wszystkie boki wieka sarkofagu z wyjątkiem ,,w głowach”, na którym umieszczony jest kartusz o zwiniętych końcach z napisem:

DIE DURCHLEUCHTIGE HOCH // GEBORNE FURSTIN UNDT FRAW, FRAW // ANNA  GEBORNE ZU STETTIN POM= // MERN, HERZOGIN ZU CROY UNDT ARS= // HOT, etc.  etc. etc  WITWE, IST GEBOREN AUFFM // FURSTLICHEM SCHLOSZE BARTH, III. OCTOBRIS, // ANNO.  MD. XC. UNDT IN GOTT VERSCHIEDEN  UFFM // FURSTL:   HAUSE  STOLP  VII.   IULII  ANNO.  MDCLX.

Prześwietna, szlachetna księżna i Pani, Pani Anna pochodząca z domu Pomorza Szczecińskiego, księżna Croy und Arshot etc. etc. etc. wdowa,  urodzona w książęcym zamku Barth [dnia] 3 października 1600 roku i zmarła w Bogu w książęcym domu w Słupsku [w dniu] 7 lipca 1660 roku

ozdobione  są  kwiatami leżącymi  równolegle  do  siebie,   na  przemian  łodygami w dół i do góry. Na boku prawym „od głowy” widoczne  są:  tulipan, irys, róża, goździk, róża, irys, tulipan, róża, goździk, róża.  Na boku lewym, „od głowy”: irys, tulipan,  róża,  goździk, róża, tulipan, irys, róża, goździk, róża.
Bok krótszy — „w nogach” — ozdobiony jest goździkiem i różą z łodygami złączonymi i skierowanymi w górę a kwiatami rozchylającymi się na zewnątrz u  dołu.

Wszystkie krawędzie wieka, jak również dolne krawędzie skrzyni pokryte są półwałkiem z listków laurowych, po którego bokach biegnie na całej długości ornament palmetkowy. Półwałek gdzieniegdzie przerwany jest opaską „okuciową” od której listki układają się w przeciwne strony. Są to rozłożone wieńce. Podobny półwałek przedziela w połowie dłuższe boki wieka.

Źródło:
Szpilewski S., Sarkofagi cynowe księżnej Anny Croy i jej syna Ernesta Bogusława w Słupsku, Koszalińskie Zeszyty Muzealne T. 3, 1973.

Posted under: Epitafia, Słupsk

Comments are closed.