Słupsk – Epitafium księcia Ernesta Bogusława von Croy

Widok ogólny2

Zmarły w 1684 roku Ernest Bogusław Croy został pochowany w kościele zamkowym w Słupsku. Nagrobek jego znajduje się przy północnej ścianie prezbiterium, obok ołtarza a naprzeciw zawieszonego między oknami południowej ściany epitafium jego matki, Anny z Gryfitów Croy. Przed ołtarzem znajduje wejście do krypty, w której złożono ich sarkofagi. W ten sposób E. B. Croy (fundator epitafium i nagrobka) zaprojektował dla swojej matki i dla siebie zespół sepulkralny, upamiętniający ostatnią z Gryfitów i ostatniego z tej linii książąt Croy.

Marmurowy nagrobek księcia wykonano w formie arkady, pod którą mieści się posąg klęczącego przy pulpicie i zwróconego w stronę ołtarza samego Ernesta Bogusława. W wyłożonej czarnym marmurem ścianie pod arkadą znajdują się trzy tonda inskrypcyjne. Łuk arkady oparty jest na kapitelach, spoczywających na głowach dzikich mężów trzymających tarcze heraldyczne. W szczycie, na zworniku arkady umieszczona jest tablica heraldyczna, flankowana dwiema wazami płomienistymi. Elementy rzeźbiarskie wykonano z białego, a elementy architektoniczne — z czarnego marmuru.
Ernest urodził się w roku 1620, tym samym w którym zginął pod Oppenheim jego ojciec, Ernesta Croy i Arschott, margrabia Havre, hrabia na Fontenoy i Bayon, pan na Dompmartin i Vinstingen Wkrótce potem konflikty między katolicką rodziną .męża a protestantką Anną spowodowały jej powrót z synem do Szczecina, na dwór jej brata, Bogusława XIV, który przyczynił się do protestanckiego wychowania siostrzana; będąc tytularnym biskupem kamieńskim uczynił go w 1632 r. koadiutorem, który po śmierci Bogusława XIV został w 1637 r. wybrany tytularnym biskupem w Kamieniu. Po wymarciu męskich Gryfitów i według § 10. i 11. traktatu westfalskiego w 1684 roku biskupstwo kamieńskie zostało włączone do Pomorza, jako podległe elektorskiemu domowi brandenburskiemu księstwo kamieńskie, które otrzymał Ernest Bogusław Croy jako odszkodowanie za prawa do biskupstwa. W 1650 roku zrzekł się Croy swych praw do niektórych zamków na rzecz elektora. Został wkrótce namiestnikiem Pomorza, a potem i Prus Książęcych. Rezydował w Słupsku i Królewcu, przebywał często w Gdańsku; nie wybijając się jako administrator był mecenasem kultury i sztuki: honorowy rektor uniwersytetu w Greifswaldzie, posiadacz ciekawej biblioteki, inicjator edycji licznych medali o wysokim poziomie artystycznym. Nie mogąc się spodziewać, by elektorowi zależało na upamiętnianiu Gryfitów, ufundował za swego życia olbrzymie epitafium dla matki i nagrobek dla siebie oraz wspaniałe sarkofagi dla obojga w kościele św. Jacka w Słupsku.
Dzieła sztuki, które powstały z inspiracji Croya w Gdańsku, odznaczają się szeregiem cech będących albo rzadkością, albo nie pojawiających się wcale w środowisku artystycznym Gdańska. Sugeruje to, że wkład treści i wspólne z artystami określanie form przez księcia opierały się na jego wykształceniu w tym zakresie. Jego wkładem są: często powtarzający się motyw dzikich mężów, spiralne kolumny w epitafium Anny Croy i jej leżąca postać z białego marmuru, kompozycja nagrobka Croya i ślepe putta tamże. „Dzicy ludzie” to temat znany od średniowiecza, związany z wierzeniami ludowymi i powieściami myśliwskimi; „dziecię natury”; przedstawiani jako nagie postacie owłosione na całym ciele (kobiety również) z maczugą w ręce; w nowożytności owłosienie jest obfite tylko w zwykłych miejscach, postać zaczyna być wiązana z heraldyką, zarazem upodabnia się w przedstawieniach do Herkulesa.. Pochodzenie omawianego motywu dzikich mężów na Pomorzu jest oczywiste — był to motyw heraldyczny, używany tylko i wyłącznie przez książąt pomorskich Gryfitów. Powód, dla którego dzicy mężowie z herbami Gryf i Croy na tarczach, symbolizujący siłę i swobodę, zostali podporządkowani architekturze nagrobka i jej treściom, dotyczącym otoczonego przez nią księcia, który nie mógł takich sformułowań zawrzeć w inskrypcji, jest zatem zrozumiały, a zarazem określa skalę wkładu mecenasa w projekt. Ślepe putta przy tablicy heraldycznej na arkadzie nagrobka o zawiniętych welonem głowach są ściśle wiązane z przedstawieniem śmierci. Inny motyw – znicze w postaci waz płomienistych, również towarzyszący przedstawieniom eschatologicznym spotykany był częściej, tak samo jak trupie czaszki i skrzyżowane piszczele z arkady.
Twórcą nagrobka, który powstał w latach 1680 – 1682 był prawdopodobnie mistrz gdański Caspar Gockheller.
Postacie tam występujące połączone są z kilku kawałków białego marmuru. Ten marmur przywożono z Anglii w bryłach o rozmiarach 0,6 m X 0,6 m X 1-1,15 m. Posąg księcia składa się z trzech elementów, złożone są też postacie dzikich mężów (łączenia w biodrach, szyjach, dłoniach oraz ramionach).
Treści nagrobka oraz jakość formalna rzeźby, w której centralna, zwarta bryła rzeźbiarskiego portretu księcia otoczona jest przez rozczłonkowane w swobodnych, szerokich gestach postacie dzikich mężów, są najwyższym osiągnięciem artystycznym sztuki rzeźbiarskiej terenów Prus Królewskich siedemnastego wieku; dla wiedzy o tej sztuce rzeźba ta jest obiektem najistotniejszym, a zarazem ważnym dziełem sztuki barokowej w Polsce.

Tekst
1. Gzyms arkady:
     DEO OPT. MAX.
Bogu Najdoskonalszemu i Największemu

2. Środkowe tondo
D[eo] G[ratia] //ERNESTUS BOGISLAUS DUX CROY ETC. // MISERRIMUS PECCATOR ET PROINDE MINOR // CUNCTIS MISERATIONIBUS QUAS A DIVINA CLEMENTIA // QUA ORIGINEM ET NATIVITATEM QUA REGENERATIONEM ET FIDEM /// ANIMI QUOQUE, CORPORIS ET FORTUNAE DOTES // VARIAS DEMUM ADVERSITATES ET DIVINAS IN EISDEM CONSOLATIONES LARGA MANU ACCEPIT. // POENITENS INDE, HINC GRATUS QUANTUM IN HAC FRAGILITATE POTEST MORTISQUE MEMOR SUAE // QUAM VOTIS OCCUPAT POTIUS QUAM DIFFERT. // HOC SIBI MONUMENTUM VIVENS POSUIT. // A[NN]O D[OMI]NI MDCLXXXII AETATIS LXII // DEUM OPT. MAX. // OMNIBUS RELIQUAE VITAE HORIS ANIMITUS OBSECRANS // UT HANC SIBI PLACIDAM ET IN CHRISTO UNICO MUNDI SALVATORE BEATAM // POSTEA ANIMAE PRAETIOSO EJUS SANGUINE REDEMPTAE. // IN VASTISSIMAE MISERICORDIAE SUAE SINU LOCUM // CORPORI HIC LOCULUM ET REQUIEM INTURBATAM // AD GLORIOSAM UTRIUSQUE REUNIONEM CONCEDAT. // AMEN

Z Bożej łaski Ernest Bogusław książę Croy  etc. Z grzeszników największy, łask od Boga doznanych niegodny a to: pochodzenia i urodzenia, odrodzenia i wiary, a także otrzymanych darów duszy i ciała, szczęścia i Bożej opieki w wielu wypadkach. Zachęcony do pokuty, potem tak wdzięczny jak tylko w tym życiu być można, pomny na śmierć, której raczej oczekiwał, aniżeli się obawiał jeszcze za swego życia pomnik ten w roku Pańskim 1682 wystawił mając lat 62 i Boga wszechmogącego i miłosiernego z serca prosząc, by lata mu pozostałe spokojnymi i szczęśliwymi uczynił przez Chrystusa wiecznego Zbawiciela, który oby duszy Jego krwią swoją niegdyś odkupionej miejsce na niezmierzonym  łonie miłosierdzia swego, a ciału miejsce wiecznego spoczynku dać raczył. Amen.

3. Tondo po prawej stronie
NATUS // A[NN]O MDCXX // DIE XXVI AUGUSTI // OBIIT // A[NN]O MDCLXXXIV // DIE XXVIII JANUAR // A[NN]O AETATIS LXIV // TUMULATUS HIC // A[NN]O MDCLXXXIV

Urodzony w dniu 26 sierpnia 1620, umarł dnia 28 stycznia roku 1684 w wieku 64 lat, pochowany tutaj w roku 1684

4. Tondo po lewej stronie
TU AUTEM // VIATOR // IDEM ILLI COMPRECATUS // FAMAE ET MEMORIAE // ET VIVENTIS ET DEFUNCTI // SIC PARCE CONSULE FAVE // UT TUAE // ET IN VITA ET POST MORTEM // ACTUM CUPIS // VALE!

I ty wędrowcze proś o to dla niego, dobre imię i dobrą pamięć jego czcij i poczynaj z nią tak, jakobyś chciał aby z twoim imieniem i pamięcią poczynali. Odejdź w pokoju.

5. Na wewnetrznej stronie sklepienia arkady
TANDEM – Nareszcie

6. Na ozdobnej kracie
EBDC  – E[rnestus] B[ogislaus]  D[ux] C[roy]

Źródło:
Pałubicki J., Nagrobek Ernesta Bogusława księcia Croy w kościele św. Jacka w Słupsku i jego twórca Hans Caspar Gockheller z Gdańska, w: Ars una. Prace z historii sztuki, „Historia sztuki”, nr 5, Poznań 1976, s. 128–134.

 

 

 

 

Posted under: Epitafia, Słupsk

Comments are closed.